Рус
Объем торгов за национальную валюту на РФБ «Тошкент» за апрель текущего года составил 19,07 млрд. сумов *** Объем торгов за национальную валюту на РФБ «Тошкент» за апрель текущего года составил 19,07 млрд. сумов
Голосование
Тадбиркорликни ривожлантириш қандай омилларга боғлиқ?
 
Статистика посещений
Посещения [+/-]
Сегодня:
Вчера:
Позавчера:
0
0
0

+0
Этот месяц...:
Прошлый мес...:
Позапрошлый...:
84323
231749
183929

+47820

Всего посещений
С начала работы biznes-daily.uz 7 104 932
Главная "BIZNES - ЭКСПЕРТ" Солиқ тизимини унификациялаш орқали солиқ юкини адолатли тақсимлаш

Мамлакатимизда солиққа тортишнинг табақалашуви иқтисодиётда солиқ юкининг мутаносиб тақсимланиши ва хўжалик субъектлари учун тенг рақобат шароити таъминланишида асосий муаммо бўлмоқда. Жадал солиқ ислоҳотларига қарамай, бу муаммо ҳануз ўз ечимини топмаяпти.

Ўтказилган таҳлиллардан маълум бўлдики, солиқ тизимининг умумбелгиланган, соддалаштирилган ва бошқа махсус солиқ режимларига асослангани тадбиркорлик субъектлари ўртасида солиқ юкининг нотекис тақсимланишига олиб келган.Таҳлиллар солиқ юкини баҳолашнинг биз томонимиздан ишлаб чиқилган соф солиқ юки (ССЮ) усулида республиканинг турли ҳудудларидаги ҳар хил фаолият билан шуғулланувчи 68 та корхонанинг 2012-2016 йиллардаги молиявий ва солиқ ҳисоботлари асосида ўтказилди. Таҳлил қилинган корхоналарнинг 31 таси умумбелгиланган тартибда солиқ тўловчи (1-жадвал), қолган 37 таси соддалаштирилган режимларда солиқ тўловчи (2-жадвал) юридик шахслардир.

1-жадвал

Умумбелгиланган тартибда солиқ тўловчи корхоналарда ССЮ кўрсаткичи бўйича солиқ юки қиёсий таҳлили, %

Фаолият тури
Йиллар
Ўртача
2012
2013
2014
2015
2016
ҚҚСнинг нол ставкасини қўллайдиган корхоналар
1
енгил саноат
-1,6
-47,6
-10,9
11,6
9,4
-7,8
2
енгил саноат
11,8
6,3
4,5
-
-
7,5
3
енгил саноат
28,0
13,2
10,0
-
-
17,0
 
ЯСТга ўтмаган микрофирма ва кичик корхоналар
 
4
саноат
-
19,6
18,9
20,1
17,4
19,0
5
саноат
-
22,7
23,9
24,1
-
23,6
6
қурилиш
-
-
23,5
24,7
22,2
23,5
 
Йирик корхоналар
 
7
алоқа
-
15,3
19,8
21,7
-
18,9
8
илмий тадқиқот
-
26,3
24,0
22,0
-
24,1
9
суғурта
33,3
25,0
27,9
-
-
28,7
10
суғурта
45,2
33,5
37,6
-
-
38,8
11
саноат
-
27,3
26,4
35,0
-
29,5
12
саноат
-
31,2
30,1
29,7
-
30,3
13
саноат
-
41,7
35,2
23,3
-
33,4
14
саноат
39,8
37,7
39,5
41,6
-
39,6
15
саноат
-
44,7
43,9
40,1
-
42,9
16
саноат
-
42,0
47,4
50,8
-
46,7
17
саноат
64,5
47,8
40,9
39,8
47,1
48,0
18
саноат
-
46,0
54,1
48,2
45,1
48,4
19
саноат
53,6
60,3
47,4
46,7
46,0
50,8
20
саноат
47,6
53,0
58,1
49,9
-
52,2
21
саноат
54,9
55,2
51,6
59,5
54,0
55,0
22
саноат
56,1
-
-
-
-
56,1
23
саноат
41,7
55,8
-
67,6
61,2
56,6
24
саноат
56,1
58,1
58,4
58,2
57,1
57,6
25
саноат
56,5
63,5
57,7
-
-
59,3
26
саноат
-
65,7
67,2
58,6
-
63,8
27
қурилиш
-
37,4
48,2
41,5
-
42,4
28
қурилиш
-
-
45,1
40,8
52,2
46,1
29
қурилиш
-
-
52,3
48,9
51,5
50,9
30
қурилиш
58,5
55,6
53,0
55,0
48,7
54,2
31
Қурилиш
64,2
64,8
66,8
50,1
49,7
59,1

 

2-жадвал.

Соддалаштирилган тартибда солиқ тўловчи корхоналарда ССЮ кўрсаткичи бўйича солиқ юки қиёсий таҳлили, %

Фаолият тури
Йиллар
Ўртача беш йиллик
2012
2013
2014
2015
2016
 
Ягона солиқ тўловчи юридик шахслар
1
саноат
-
4,3
5,3
5,6
-
5,1
2
саноат
4,1
4,9
7,8
9,9
9,3
7,2
3
саноат
-
15,5
13,9
11,8
-
13,7
4
саноат
15,0
13,0
18,1
11,0
-
14,3
5
саноат
15,1
10,8
14,9
18,9
-
14,9
6
саноат
15,0
13,6
12,7
19,7
-
15,2
7
саноат
-
16,4
16,2
14,5
-
15,7
8
саноат
14,2
18,5
17,2
-
-
16,6
9
саноат
-
15,2
19,7
-
-
17,5
10
саноат
-
22,1
15,2
15,9
-
17,7
11
саноат
-
19,5
18,0
20,2
23,8
20,4
12
саноат
19,8
16,7
26,5
17,7
21,9
20,5
13
қурилиш
-
18,9
14,5
12,6
-
15,3
14
қурилиш
-
22,9
19,9
17,1
-
20,0
15
қурилиш
-
30,2
30,3
15,7
25,9
25,5
16
транспорт
20,9
18,7
10,5
11,8
-
15,4
17
транспорт
-
-
-
16,8
-
16,8
18
хизматкўрсатиш
5,6
8,9
4,6
4,2
4,4
5,6
19
хизматкўрсатиш
-
-
20,0
13,0
15,2
16,1
20
асаларичилик
10,0
9,6
10,4
8,7
-
9,6
21
умумовқатланиш
-
16,7
14,8
15,5
-
15,7
22
чаканасавдо
-
-
6,8
6,8
7,1
6,9
23
чаканасавдо
11,5
11,7
7,9
12,2
10,7
10,8
24
чаканасавдо
10,9
10,6
11,3
13,3
-
11,5
25
чаканасавдо
-
8,3
11,5
11,2
19,0
12,5
26
чаканасавдо
12,7
12,9
13,2
13,6
-
13,1
27
чаканасавдо
11,7
9,6
15,4
19,2
15,2
14,2
28
чаканасавдо
17,3
12,5
8,3
14,8
22,5
15,1
29
чаканасавдо
-
18,8
19,4
14,0
-
17,4
30
чаканасавдо
17,0
16,9
20,6
18,6
-
18,3
31
улгуржисавдо
-
22,9
8,9
9,8
9,6
12,8
32
улгуржисавдо
13,5
11,7
12,2
17,0
9,8
12,8
33
улгуржисавдо
15,3
14,1
13,8
15,0
-
14,5
34
улгуржисавдо
15,4
15,6
16,4
15,6
15,4
15,7
35
улгуржисавдо
15,1
30,8
25,5
16,7
24,7
22,6
 
Ягона ер солиғи тўловчи юридик шахслар
 
36
полизчилик
-
-
-
19,8
15,0
17,4
37
чорвавасутниқайтаишлаш
15,0
17,3
17,3
16,2
14,5
16,1

 

Жадваллар маълумотларидан кўриниб турибдики, корхоналар бўйича солиқ юки даражаси турлича. Бироқшуни аниқ айтиш мумкинки, умумбелгиланган тартибда солиқ тўловчи йирик корхоналарда солиқ юкининг умумий даражаси соддалаштирилган солиқ режимидаги корхоналарникига нисбатан анча юқори. Масалан, таҳлил қилинган йирик корхоналардан атиги 4 тасида, яъни 16 фоизида солиқ юки 30 фоизгача бўлса, қолган 21 тасида (84 фоизи) бу кўрсаткич 30 фоиздан юқори эканини кўрамиз. Хусусан, солиқ юки 4 та корхонада 30-40 фоиз, 6 та корхонада 40-50 фоиз, 10 та корхонада 50-60 фоиз ва 1 та корхонада 60 фоиздан юқори бўлган. Демак, йирик корхоналарнинг аксариятида солиқ юки 40-50 фоиздан юқори. Бу эса солиқ юкининг назарий асосланган 30-35 фоизлик оптимал даражасидан анча баланд.

2-жадвалдан кўрамизки, ЯСТ тўловчи корхоналарда ССЮ кўрсаткичининг энг паст даражаси 5,1 фоиз, энг юқори даражаси эса 25,5 фоизни ташкил қилган. Солиқ юкининг фаолият турлари кесимида олинган энг паст даражаси савдо корхоналарида кўпроқ кузатилади. Ягона ер солиғи тўловчи юридик шахсларда ҳам солиқ юки даражаси анча паст, яъни 16-17 фоиз атрофида. Соддалаштирилган солиқ режимидаги 37 та корхонадан атиги 4 тасида, яъни 11 фоизида солиқ юки 20 фоиздан юқори бўлган. Қолган 33 тасида (89 фоизи) бу кўрсаткич 20 фоиздан паст эканини кўрамиз. Хусусан, солиқ юки 17 та корхонада 15-20 фоиз, 11 та корхонада 10-15 фоиз ва 5 та корхонада 10 фоиздан паст даражада. Кўриниб турибдики, соддалаштирилган солиқ режимидаги корхоналарнинг аксариятида (23 тасида ёки 62 фоизида) солиқ юки 15 фоиз атрофида. Бу эса солиқ юкининг назарий асосланган 30-35 фоизлик оптимал даражасидан қарийб икки баробар кам.

1 ва 2-жадваллар таҳлилларидан кўринадики, республикамизда шаклланган солиқ тизимида умумбелгиланган ва соддалаштирилган солиқ режимларидаги корхоналарнинг солиқ юки даражалари кескин фарқланади.Бу эса солиққа тортишнинг энг асосий назарий принципи ҳисобланадиган ва Солиқ кодексида қатъий белгилаб қўйилган солиқ солишдаги адолат принципининг бузилишидир.

Мамлакатимизда солиқ юкининг умумбелгиланган ва соддалаштирилган солиқ режимларидаги корхоналар бўйича кескин фарқланишини қуйидаги таҳлил орқали ҳам асослаш мумкин.

 niyazmetov_1

* Бу ерда фақат хўжалик субъектларидан ундирилган солиқ тушумлари олинган. 

1-чизма. Умумбелгиланган ва соддалаштирилган солиқ режимлари кесимида тадбиркорлик субъектларининг сони, ЯИМ ишлаб чиқаришдаги ҳиссаси ва тўлаган солиқлари нисбати (фоизда)

1-чизмадан кўринадики, ҳозирги кунда соддалаштирилган режимларда солиқ тўловчи тадбиркорлик субъектлари сони жами хўжалик субъектларининг 98 фоизини, уларнинг ЯИМдаги ҳиссаси эса 56,5 фоизни ташкил қилади. Бироқ соддалаштирилган тартибда тўланадиган солиқлар, яъни ягона солиқ тўлови, ягона ер солиғи ва қатъий белгиланган солиқ бўйича тушумлар нисбатан жуда кам бўлиб, жами хўжалик субъектлари кесимидаги солиқ тушумининг бор-йўғи 16,5 фоизини ташкил қилади. Умумбелгиланган тартибда солиқ тўловчи корхоналар эса жами тадбиркорлик субъектларининг 2 фоизини ташкил этгани ҳолда, ЯИМнинг 43,5 фоизини, солиқ тушумларининг эса 83,5 фоизини шакллантиради. Яъни ялпи қўшилган қийматнинг қарийб 60 фоизига солиқларнинг 16 фоизи ва аксинча, қўшилган қийматнинг 40 фоизлик қисмига солиқларнинг 84 фоизи тўғри келмоқда.

Солиқ юки тақсимотидаги бундай номутаносиблик фақат айрим МДҲ мамлакатларига хос бўлиб, ривожланган солиқ тизимларида кам учрайдиган ҳолатдир. Солиқ юки даражаси ва солиқлар сони нуқтаи назаридан умумбелгиланган ва соддалаштирилган солиқ режимлари орасидаги бундай катта тавофутнинг мавжудлиги рационал фикрлайдиган ҳар қандай тадбиркорни қандай йўл билан бўлмасин соддалаштирилган режимга ўтиш пайига тушириб қўяди. Айнан мана шу омил туппа-тузук ишлаб турган завод ёки фабрикаларнинг расман майдаланиб кетишига, улар таркибидаги цехлар ва бўлимлар негизида қўштирноқ ичидаги “кичик корхоналар” ташкил қилинишига олиб келди ва келмоқда. Биргина қуйидаги диаграмма орқали тадбиркорлик субъектларининг умумбелгиланган солиқ режимидан қочишга қанчалик мойил бўлиб келганини англаб олиш мумкин.

 niyazmetov_2

* Ягона солиқ тўловчилар сони тўғрисида 2007-2009 ва 2015 йил маълумот, умумбелгиланган тартибда солиқ тўловчилар сони тўғрисида 2008-2009 йил маълумотлари мавжуд эмас.

2-чизма. Умумбелгиланган ва соддалаштирилган режимларда солиқ тўловчилар сонининг ўзгариши (минг нафар).

2-чизмада кўриб турганимиздек, умумбелгиланган режимда солиқ тўловчи фаолият кўрсатаётган корхоналар сони 2007-2015 йиллар мобайнида мунтазам камайиш тенденциясига эга бўлган. Хусусан, уларнинг сони 2007 йилда 24,0 мингтани ташкил қилган бўлса, 2015 йилга келиб 9,0 мингтага тушиб қолган, яъни қарийб 3 баробар камайган. Ягона солиқ тўловчилар сони ўзгаришига қарайдиган бўлсак, бунинг акси.

Масалан, 2010 йилда ЯСТ тўловчилар сони 112,0 мингта бўлса, 2015 йил якунларига келиб бу кўрсаткич 183,8 мингтани ташкил қилган. Тўғри, ЯСТ тўловчилар сони кўпайиб бориши республикамизда кичик бизнес субъектлари ривожланишига жуда катта эътибор берилаётгани натижаси бўлиши ҳам мумкин. Бироқ бир пайтнинг ўзида йирик солиқ тўловчилар сони камайиши уларнинг кам солиқ тўлаш илинжида кичик бизнес субъектларига айланиб кетаётганлигидан ҳам далолат беради.

Бир нарсани аниқ айтишимиз мумкинки, тадбиркорлик субъектларини солиққа тортишнинг амалдаги тизими кичик бизнес субъектларининг йириклашувига ёки расман йириклашувига изн бермайди. Чунки кичик корхона ўз фаолиятини кенгайтириб, ишловчилари сонини кўпайтириб бориши биланоқ солиқ солишнинг умумбелгиланган тизимига ўтиши керакбўлади.Умумбелгилангансолиқ режимидаэса, юқорида кўрганимиздек, солиқ юки жуда оғир, боз устига, солиқлар сони кўплигидан солиқ маъмурчилиги ҳам нисбатан мураккаб. Бундай шароитда кичик бизнес субъектлари олдида иккита йўл бор:

– ўз фаолиятининг меҳнат сиғимдорлигини оширмаслик орқали ишловчиларнинг чекланган сонидан чиқиб кетмаслик;

– расмий ишловчилар сонини оширмасдан, норасмий ишчи ёллаш ва иккиламчи бухгалтерия юритиш.

Ҳар иккала ҳолатда ҳам нафақат давлат бюджети, балки бутун иқтисодиёт зарар кўради. Биринчи ҳолатда, яъни иш берувчиларнинг ишчи сонини кўпайтирмасликка бўлган ҳаракати жамиятда ишсизлар сонини кўпайтиради, аҳоли даромадлари камаяди, солиқ солиш объектлари, ўз навбатида, солиқ тушумлари қисқаради. Иккинчи ҳолатда эса хўжалик субъектларида норасмий иш ҳақи тўлашга ўтилади, демакки яширин иқтисодиёт кучаяди. Бу ҳолатда ҳам солиқ солиш базаси ва мос равишда бюджет даромадлари камайиб кетади.

Солиқ тизимида юзага келган мазкур муаммони бартараф этишнинг ягона йўлитадбиркорлик субъектларини солиққа тортиш тизимини унификациялаш, яъни бирхиллаштиришдир. Чунки солиқ юки тақсимотидаги номутаносиблик айнан табақалашиб кетган солиққа тортиш тизимининг оқибатидир.

Юқоридаги таҳлилларда кўриб чиққанимиздек, Ўзбекистонда солиқларнинг асосий оғирлиги умумбелгиланган тартибда солиқ тўловчи хўжалик субъектларига, хусусан, йирик саноат-ишлаб чиқариш корхоналарига юкланган. Йирик бизнес субъектлари солиқ юки кичик бизнесникига нисбатан оғирроқ бўлиши табиий, буни аксарият давлатлар амалиётида ҳам кўриш мумкин. Бироқреспубликамиздаги солиқ юки даражаларидаги кескин тафовут назарий жиҳатдан ҳам асосланмаган, халқаро амалиётда ҳам кузатилмайдиган ҳолатдир.

Фикримизча,фақат қуйидаги жиҳатларга кўра йирик корхоналарни кичик бизнес субъектларига нисбатан юқорироқ солиққа тортиш адолатли ҳисобланади.

Биринчидан, йирик корхоналар мавжуд инфратузилмадан, яъни давлатнинг ижтимоий хизматидан кўпроқ фойдаланади. Шу сабабли бундай корхоналар ўз фойдасидан давлатга кўпроқ солиқ тўлаши керак. Бу эса уларга фойда солиғининг юқорироқ ставкасини қўллашни тақозо этади. Аксарият давлатларда ҳам айнан шундай, яъни кичик бизнес корхоналарига фойда (корпорация) солиғининг сал пасайтирилган ставкалари қўлланади.

Иккинчидан, йирик корхоналар катта мулкий салоҳиятга эга. Улар йирик ҳажмдаги асосий фондлар ва катта ер участкаларига эгалик қилгани учун мулклар қиймати ҳамда ер майдонига яраша солиқ тўлаши лозим.

Учинчидан, монопол тармоқлар ёки соҳалар, асосан, йирик корхоналардан иборат бўлиб, юқори фойда олиш имкониятларига эга. Бу корхоналар олинган монопол фойдадан акцизлар, қўшимча фойда солиғи, ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқлар ва махсус тўловларни тўлайди.

Тўртинчидан, ривожланаётган бозор муносабатлари шароитида кичик тадбиркорлик давлатнинг иқтисодий-ижтимоий дастурларини амалга оширишда қулай восита бўлгани учун давлат томонидан мақсадли қўллаб-қувватланади.Шу сабабли уларга нисбатан солиқ маъмурчилигининг соддалаштирилган тартиби қўлланади.

Юқоридагилардан бошқа ҳар қандай ҳолатда барча тадбиркорлик субъектлари учун, улар йирик ёки кичик бўлишидан қатъи назар, тенг шароит, ҳуқуқ ва мажбуриятлар кўзда тутилиши керак. Бунинг учун эса барча тадбиркорлик субъектларига умумий бўлган солиқлар юки мутаносиб тақсимланган бўлиши даркор.

Фикримизча, солиқ юки адолатли тақсимланиши учун мамлакатимизда солиққа тортиш тизимини тубдан ислоҳ қилиш зарур. Бунда амалиётда синалган илғор хорижий тажрибалардан фойдаланиш лозим.

Хорижий тажрибаларни Ўзбекистон солиқ тизимига татбиқ қилиш мақсадида ривожланган солиқ тизимларига хос қуйидаги умумий хусусиятларни кўрсатиб ўтиш ўринли:

– барча тадбиркорлик субъектлари учун солиққа тортишнинг бир хил тартиби қўлланган ҳолда, уларнинг даромадларидаги фарқлар турли хилдаги махсус акцизлар ҳамда даромаддан солиқларнинг (корпорация солиғи, даромад солиғи) табақалашган ставкалари орқали тартибга солинади;

– ҚҚС ёки моҳиятан ҚҚСни эслатувчи истеъмол солиғи амал қилгани ҳолда, у барча тадбиркорлик субъектларига татбиқ қилиниб, ишлаб чиқариш ҳамда товар, иш, хизматлар таъминотининг барча босқичларида ундирилади;

– кичик бизнес субъекти мақоми фақат ишловчилар сонига қараб эмас, балки корхонанинг капитал ҳажми ва йиллик айланмаси миқдоридан келиб чиқиб белгиланади. Шу асосда уларнинг фойдасидан нисбатан пастроқ ставкаларда солиқ ундирилади;

– барча даромад манбалари ва солиқ солиш объектларини тўлиқ қамраб олиш мақсадида даромадларни декларациялаш тизими амал қилади;

– аҳолини кучли ижтимоий ҳимоя қилиш ҳамда тадбиркорлик субъектларини бухгалтерия ҳисобини юритишга ундаш мақсадида даромадларни солиққа тортишда бир қатор ижтимоий ва бошқа чегирмалар жорий қилинган;

– даромадларнинг аҳоли ўртасида ҳаддан ташқари нотекис тақсимланиши, айрим гуруҳларнинг қашшоқлашуви ҳисобига бошқасининг бойиб кетишига йўл қўймаслик учун даромад ва мулкларга солиқ солиш прогрессив механизм асосида амалга оширилади. Бунда “солиққа тортилмайдиган даромад”, “солиққа тортилмайдиган қиймат” меъёрлари ўрнатилган. Бундан ташқари, мерос ва ҳадя қилиш натижасида олинадиган даромад ва мулкларни солиққа тортиш механизми амал қилади.

Солиққа тортишнинг хорижий тажрибасидан келиб чиқилса, республикамизда солиқ юкини барчага мутаносиб тақсимлаш, солиққа тортишни соддалаштириш, мулклар, ер, сув ва бошқа табиий ресурслардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш ва ўз навбатида солиқ солиш манбаларини кенгайтириш учун, энг аввало, солиққа тортишнинг соддалаштирилган ва бошқа махсус режимларини босқичма-босқич бекор қилиб, барча тадбиркорлик субъектларини умумбелгиланган солиқ режимига ўтказиш орқали солиқ тизимини унификациялаш лозим.

Солиқ юки тақсимотидаги тенгсизликни, шунингдек, солиқ қарздорликларини бартараф этиш учун, биринчи навбатда, солиққа тортиш борасида барча тадбиркорлик субъектларига бизнес юритиши учун қулай шароит ва тенг имкониятлар яратилиши керак. Бунинг учун эса, юқорида таъкидланганидек, энг аввало, солиқ тўловчиларга солиқ юки мутаносиб ва адолатли тақсимланиши, уларни солиққа тортишда бир хил тартиб қўлланилиши даркор. Бироқ бизнинг амалиётимизда умумбелгиланган солиқ ва мажбурий тўловлар сони кўплиги, ҚҚС, сотиш ҳажмидан ажратмалар ва мулкий солиқлар ставкалари юқори эканлиги солиқ солишнинг амалдаги умумбелгиланган тартибини барчага бирдек татбиқ қилишда муаммолар келтириб чиқариши муқаррар.

Шу сабабли барча тадбиркорлик субъектларини умумбелгиланган солиқ режимига ўтказишда амалга оширилиши лозим бўлган биринчи ва муҳим вазифаумумбелгиланган режимдаги солиқлар сонини қисқартириш ва юкини камайтиришдир.Шу мақсадда қуйидаги тадбирларни амалга ошириш лозим, деб ҳисоблаймиз:

–амалдаги фойда солиғи ҳамда ободонлаштириш ва ижтимоий инфратузилмани ривожлантириш солиғининг объекти ва базасини унификациялаган ҳолда уларни ягона “фойда солиғи”га бирлаштириш;

–ҚҚС ставкасини табақалаштириш ва базавий (асосий) ставкасини босқичма-босқич пасайтириб бориш;

–товар реализацияси ҳажмидан бюджетдан ташқари жамғармаларига мажбурий ажратмаларни бирлаштириш ва дастлабки босқичда (2018 йилда) умумий ставкасини пасайтириш, кейинчалик эса бу тўловни бекор қилиш;

–мол-мулк солиғи объекти сифатида фақат бино, иморат ва кўчмас иншоотларни қолдирган ҳолда уни ер солиғи билан бирлаштириб кўчмас мулк солиғига ўтиш мақсадга мувофиқ. Ҳозирда ерларнинг норматив қийматини баҳолаш амалиёти шакллангани кўчмас мулк солиғига босқичма-босқич ўтиш учун қулай шароитдир.

Булар нафақат солиқлар сонини қисқартириш, балки корхоналарда солиқ юкини камайтириш, солиққа тортишни соддалаштириш, ортиқча ҳисобот ва ҳужжатлар айланмаси ҳамда у билан боғлиқ моддий ва меҳнат сарфларини камайтириш ва энг асосийси, турли махсус солиқ режимларидаги корхоналарни умумбелгиланган солиқ режимига ўтказишга имкон беради.

Шуни таъкидлаш жоизки, соддалаштирилган солиқ режимларида бўлган кичик корхоналарни шундайлигича умумбелгиланган тартибга ўтказиш уларда солиқ юкининг ошишига олиб келади. Шу сабабли, бундай корхоналарни умумбелгиланган солиқ режимига ўтказиш билан бир вақтда улар учун пасайтирилган солиқ ставкаларини жорий қилиш лозим.

Нафақат Ўзбекистонда балки кўпгина хорижий давлатларда ҳам кичик тадбиркорлик субъектларига солиққа тортишнинг енгиллаштирилган шакли қўлланади. Дунёнинг қатор мамлакатларида кичик корхоналарга солиқ имтиёзлари махсус (пасайтирилган) ставкалар шаклида берилади. Имтиёзли солиқ ставкалари одатда умумбелгиланган солиқ режими чегараларидан четга чиқмаган ҳолда қўлланади.

Аксарият мамлакатларда кичик корхоналарга солиқ имтиёзи, асосан, фойда солиғида кўзда тутилган, бошқа солиқлар бўйича эса уларни ҳисоблаб чиқиш ва тўлашнинг соддалаштирилган тартиби қўлланади. Қолган барча ҳолатларда бундай корхоналарга ҳамма қатори солиққа тортишнинг умумбелгиланган тартиби амал қилади.

Бир қатор хорижий мамлакатларда кичик бизнес субъектларига пасайтирилган солиқ ставкаларидан ташқари солиққа тортиш ва солиқ маъмурчилиги билан боғлиқ бошқа имтиёз ва енгилликлар берилади. Масалан, италиялик тадбиркорлар ҚҚС манфий тафовутини қайтаришнинг соддалаштирилган ва тезлаштирилган механизмидан фойдаланади. Австралияда эса кичик тадбиркорлик субъектларига солиқ қонунчилиги билан боғлиқ маъмурий юкни пасайтиришга қаратилган тартиб қўлланади. Яна бир қатор мамлакатларда кичик бизнес субъектларини солиққа тортишда уларнинг даромадларидан илм-фан ва технологияни юксалтиришга қилинган харажатларни чегиришнинг катта меъёрлари ўрнатилган.

Кичик бизнесни солиққа тортиш борасидаги хориж тажрибасини умумлаштирган ҳолда биз шундай хулосага келдикки, барча корхоналарга, улар катта ёки кичик бўлишидан қатъи назар, асоси бир хил бўлган солиққа тортиш тартибини қўллаган ҳолда кичик корхоналар учун солиқ енгиллигини фойда солиғининг пастроқ ставкалар орқали бериш мақсадга мувофиқ. Бу ерда асоси бир хил деган тушунча шуни англатадики, корхоналарнинг тўлайдиган солиқлари умумий ҳолда бир хил, асосан, ҚҚС, фойда солиғи, ижтимоий тўлов, ер-мулк ёки кўчмас мулк солиқларидан иборат бўлади. Бунда корхоналарнинг даромад топиш шароити ва имкониятларидан келиб чиқиб, уларнинг даромадларидаги фарқларни фаолият тури, реализация қиладиган маҳсулот (хизмат) турларига қараб махсус солиқлар, яъни турли хил акцизлар ва лицензион тўловларни жорий қилиш орқали тартибга солиш мумкин.

Қуйидаги жадвалда кичик корхоналар учун фойда солиғининг пасайтирилган (имтиёзли) ставкаларини қўлловчи бир қатор мамлакатлар тажрибасини кўриб чиқамиз.

3-жадвал.

Кичик корхоналарга фойда солиғининг пасайтирилган ставкасини қўллайдиган мамлакатлар

ТР
Мамлакатлар
Корпорация (фойда) солиғи ставкалари
Пасайтирилган ставканинг базавий ставкага нисбати, %
Йирик корхоналар учун
Кичик корхоналар учун
1
Австралия
30
28,5
95
2
Белгия
33
24.25
74
3
Люксембург
22.47
20
89
4
Нидерландия
25
20
80
5
Франция
33.33
15
45
6
Польша
19
15
79
7
Венгрия
19
10
53
8
Латвия
15
9
60
9
Литва
15
5
33
10
Албания
15
5
33
11
АҚШ
35
15
43
12
Канада
15
10.5
70
13
Япония
23.4
15
64
14
Жанубий Корея
22
10
46
15
Хитой
25
10 ёки 20
40 ёки 80
16
Тайвань
17
12
71
17
Малайзия
24
19
79
18
Жанубий Судан
20
15 ва 10
50 ва 75
19
Ямайка
33.3
25
75

⃰ Кичик корхона мақоми турли давлатларда турлича белгиланади. Масалан, Австралияда йиллик обороти 2 млн AUDдан кам бўлган корхоналар, Белгияда солиққа тортиладиган даромади 322.5 минг евродан ошмаган корхоналар, Японияда эса капитал ҳажми 100,0 млн йендан ва йиллик даромади 8,0 млн йендан ошмаган корхоналар кичик корхоналар сифатида қисқартирилган (имтиёзли) ставка асосида солиққа тортилади.

Жадвалдан кўрамизки, кичик корхоналар учун пасайтирилган (имтиёзли) ставканинг базавий ставкага нисбати ўрганилган давлатлар кесимида ўртача 60-70 фоизни ташкил этади.

Юқоридагилардан келиб чиқиб, Ўзбекистонда корхоналар фойдасини солиққа тортишни халқаро андозаларга уйғунлаштириш мақсадида, фойда солиғи ставкасини табақалаштириш, бунда кичик корхоналар ва нотижорат ташкилотларига нисбатан пастроқ ставкасини жорий қилиш лозим.

Исламбек НИЯЗМЕТОВ,

и.ф.н., Банк-молия академияси

солиқлар ва солиққа тортишкафедраси мудири.

Аннотация

Солиқ тизимини унификациялашорқали солиқ юкини адолатли тақсимлаш

Мақолада республика солиқ тизими турли солиқ режимларига асослангани оқибатида солиқ юкининг тадбиркорлик субъектлари ўртасида нотекис тақсимлангани таҳлил қилинган. Шу сабабдан солиққа тортишнинг махсус режимларини босқичма-босқич бекор қилиб, барча тадбиркорлик субъектларини умумбелгиланган солиқ режимига ўтказиш орқали солиқ тизимини унификациялаш зарурлиги асосланган. Бунда умумбелгиланган солиқ режимидаги солиқлар сонини қисқартириш ва юкини камайтириш лозимлиги кўрсатилган ҳамда тегишли таклифлар келтирилган.

Справедливое распределение налогового бремени путем унифицирования налоговой системы

Неравномерное распределение налогового бремени между субъектами предпринимательства из-за существования различных режимов налогообложения в Узбекистане проанализировано в статье. А также обоснована необходимость унификации налоговой системы путем поэтапной отмены специальных режимов налогообложения и перевода всех субъектов предпринимательства на общеустановленный режим. Также изложены соответствующие предложения по сокращению видов и снижению бремени налогов общеустановленного режима.

Equitable distribution of the tax burden by unifying the tax system

The unfair distribution of the tax burden between business entities due to the existence of various taxation regimes in Uzbekistan is analyzed in the article. And also the necessity of unifying the tax system by means of the gradual abolition of special taxation regimes and the transfer of all business entities to the generally established regime is substantiated. Also, relevant proposals for reducing species and reducing the burden of taxes for the general regime are presented.

Калит сўзлар: солиқлар, солиққа тортиш, солиққа тортиш режими, тадбиркорлик субъектлари, солиқ юки, солиқ юкининг тақсимланиши, солиқ тизими, унификациялаш.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:

1. Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодекси.

2. Dolgih I.N. et al.The influence of taxation on small enterprise development in Russia / Procedia – Social and Behavioral Sciences 166 (2015), 216-221.

3. James A. Yunker. Economic inequality and optimal redistribution: A theoretical and empirical analysis / Journal of Policy Modeling, Volume 38, Issue 3, May–June 2016, P. 528-552.

4. Косолапов А.И. Специальный налоговый режим для малого бизнеса //Финансы. –М., 2006. №12. – С.35.

5. Ниязметов И.М. Солиқ юкини оптималлаштириш: назария, услубият ва амалиёт. Монография. – Тошкент: «Молия», 2016. – 78-81 б.

6. Ниязметов И. Тадбиркорлик субъектлари солиқ юкини баҳолашнинг услубий муаммолари // Иқтисодиёт ва таълим. – Тошкент, 2015. №5.

7. Ўзбекистон Республикаси Давлат солиқ қўмитасининг ахборотномалари.

8. www.stat.uz маълумотлари.

9. kpmg.com/jp/tax

10. stats.oecd.org

11. taxfoundation.org

12. deloitte.com

 

 

 

 

 

© Copyright 2008 - 2018    biznes-daily.uz Все права защищены
Свидетельство о регистрации № 0976, выдано Узбекским агентством по печати и информации 04.06.2013 г
Все услуги лицензированы, товары сертифицированы.
При распространении материалов сайта в любой форме гиперссылка на biznes-daily.uz обязательна!
Копирование материалов сайта без согласования с администрацией ресурса запрещено!
Администрация сайта не несёт ответственности за содержание рекламных объявлений, размещенных на сайте.
Условия использования информации

WEB - Центр информационных технологий "Privatinformsistem"