Рус
Объем торгов за национальную валюту на РФБ «Тошкент» за апрель текущего года составил 19,07 млрд. сумов *** Объем торгов за национальную валюту на РФБ «Тошкент» за апрель текущего года составил 19,07 млрд. сумов
Голосование
Тадбиркорликни ривожлантириш қандай омилларга боғлиқ?
 
Статистика посещений
Посещения [+/-]
Сегодня:
Вчера:
Позавчера:
2876
6723
6564

+159
Этот месяц...:
Прошлый мес...:
Позапрошлый...:
108713
172875
172957

-82

Всего посещений
С начала работы biznes-daily.uz 5 416 995
Главная "BIZNES - ЭКСПЕРТ" Фонд бозоридаги активларни баҳолаш бўйича назарий қарашлар ва тортишувлар

 

Ўзбекиcтонда инвестициянинг долзарблигини Мамлакатимиз Президенти И.А.Каримов қуйидагилар билан изоҳлайди "....яъни сармоясиз тараққиёт йўқ, ишлаб чиқаришни ва умуман, мамлакатимизни модернизация қилиш, техник ва технологик янгилашни инвестицияларсиз тасаввур этиб бўлмайди" деб таъкидлаганлар[1]. Тез суръатларда ривожланаётган мамлакатларда инвестиция оқими кенгаяётган бўлишига қарамасдан, шаффофлик, ликвидлилик, коррупция, бошқарув, солиқлар ва нисбатан юқори транзакция харажатлари каби омиллар активларни баҳолашнинг “энг яхши” усулларини шакллантиришни қийинлаштирмоқда. Жаҳон иқтисодиётида ҳамон давом этаётган паст даражада ўсиш, дунё инвесторларини ривожланган давлатларга нисбатан икки ва ундан кўпроқ марта ўсаётган ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиётига инвестицияларни амалга оширишга ундамоқда. Дунё корпорациялари 2009 йил охирига келиб $3.8 триллион пул маблағларига эга бўлган ҳолда, ўртача 1,5 фоизли арзон капитал олиш имкониятларига эга бўлдилар[2]. Бу эса, ривожланаётган мамлакатларнинг молия бозорларда капитал учун рақобатнинг кучайиши кузатилмоқда. 2010 йил охирига келиб дунё миқиёсидаги барча молиявий активлар $198 триллион пул маблағни ташкил этган бўлса, шунинг 21 фоизи тез суръатларда ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиётига тўғри келади. 2020 йилга келиб дунё миқиёсидаги барча молиявий активлар $371 триллион пул маблағни ташкил этади, шунинг 30 фоизи тез суръатларда ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиётига тўғри келади.Бу эса, ривожланаётган мамлакатларнинг молия бозорларда капитал учун рақобатнинг кучайиши кузатилмоқда. 2010 йил охирига келиб дунё миқиёсидаги барча молиявий активлар $198 триллион пул маблағни ташкил этган бўлса, шунинг 21 фоизи тез суръатларда ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиётига тўғри келади. 2020 йилга келиб дунё миқиёсидаги барча молиявий активлар $371 триллион пул маблағни ташкил этади, шунинг 30 фоизи тез суръатларда ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиётига тўғри келади[3]. Молиявий актиивларни баҳолаш назарияси 1950 йилга қадар маълум рисклар менеджерлар томонидан сифатли баҳоланиб, умумлашган классификациясидан фойдаланилган, буларни; консерватив, арзон, ўсаётган, даромадли ва спекулятивли деб номлаганлар. Портфел замонавий назария фонд бозорини активларини яъни қимматли қоғозларни чуқур таҳлил этишга асосланган ва миқдор жихатдан юритила бошлаган, бунда қимматли қоғозлар портфел таркибини аниклашда портфел риски ва даромадлиликни нисбатларини боғликлиги ва портфелни мақсади сонли миқдорини беради. Гарри Марковиц1952 йилда “Молия журнали” да чоп этилган “Портфелни танлаш” (Portfolio Selection) мақоласида қимматли қоғозларни портфелидаги риск ва кутилаётган даромад ўртасидаги боғликни ўрганиб, портфелни шакллантириш тамойилларини изохлаб берди. Марковиц назариясида акцияларнинг кутилаётган даромадини ва алоҳида акцияларга бўлган риск, шунингдек уларнинг ўзаро алоқасини кўриб чиққан ҳолда портфелни яратишни ўз ичига олган[4].

Уильям Шарп, Марковиц усулига ўзгартириш киритиб ягона индекс усулидан фойдаланиб, акцияни даромади ва умумий бозор индексини солиштириш орқали корреляцион таҳлил қилди.Шарп эса, ўз таҳлилида портфелни самарасини топиш усулини осонлаштирди. Уильям Шарп 1964 йилдаги ўзининг мақоласида шундай дейди: ”Охирги ўн йилларда бир нечта иқтисодчилар рискни инобатга олган ҳолда, активларни танлашни норматив моделларидан фойдаланиб, уларни ривожлантирганлар[5]. Унинг назариясига Фон Нейман ва Моргенштернлар эргашиб, кутилаётган даромадни максимал даражасига етказиб, портфел танлаш муаммосини ечимини топдилар. Тобин шуни таъкидладики, Марковиц моделини инвестиция жараёни амалга ошириш жараёнидатадбиқ этишда икта ҳолатда бузилиши мумкин. Биринчиси, рискли активларнинг комбинация билан тузилган активларни энг даромадлигини танлаш муаммоси.Иккинчидан, рисксиз активлар ва уларнинг камбинацияси билан алақадор бўлган алоҳида портфел танлаш муаммоси”.Уильям Шарп, Марковиц назариясига икта янгилик қўшган, инвесторларни истиқболлари ва уларнинг активларини бир хил тақсимотини t-1 дан t даврда танлайди ва хамма инвесторлар рисксиз ставкада қарз олиши, ёки қарз беришини кўрсатиб берди. Биринчиси,акцияларни олди-сотди шартномаси тўлиқлигича тугаганлиги, яъни t-1 дан t га акцияларни аниқ бозор баҳосини келишилганлиги, иккинчиси эса, рисксиз ставкада активларни қарзга олиш, ёки қарзга бериш хамма инвесторлар учун бир хил бўлиши ва бу қарзга олиш, қарзга бериш миқдорига боғлиқ эмаслигини кўрсатган. Риск холатида якка инвесторни хулқ атвори билан боғлиқ бўлган моделни яратган ва хар қандай инвестиция натижасини эҳтимоллик муддати билан боғлайди. Асосан, инвестицияни баҳоланишида у икки нафар параметрига эътиборини қаратди, булар - кутилаётган даромад ва стандарт четланишдир. Шу параметрларни қуйдаги фукционал формула билан ифодалади.

U=f(Ew, σw )

Бу ерда Ew  кутилаётган келажакдаги даромад ва σw  кутилаётган стадарт четланиш  нинг ҳақиқий даромадининг келажакдаги тафовути. Унинг фикрича, инвесторлар камроқ кутилаётган даромадга қараганда юқорироқ кутилаётган даромадни афзал кўришадилар бошқа хамма нарсалар тенг бўлганида (dU/d Ew >0). Бундан ташқари, улар рискни олдини олиш учун Ew ни даражаси бирдан каттароқ  ни қиймати бирдан пастроқ таклиф қилинади инвестицияни танлаётганда (dU/ σw >0). Бу назария бефарқлик эгри чиғида Ew Normal 0 false false false RU X-NONE X-NONE Wt ва σw  боғлиқлигини ўсиб борувчи кўринишида тадбиқ этилди. Таҳлилни соддадалаштириб, олим фиркрига кўра, инвестор ўзининг жами сармоясини бошланғич даврини W1  да амалга оширишга қарор қилса, Wt эса унинг сармоясини якуний даври ҳисобланади. R эса унинг инвестициясини даромад даражаси ҳисобланади. Буни қуйдаги формулада кўришимиз мумкин.

R=(Wt - W1)/(W1)

Агар фомулани тенглама шаклига ўтказсак, у қуйдаги кўринишга эга бўлади

Wt = RW1 + W1

Бу алоқародлик R давридаги инвесторнинг даромадини ифодалайди, чунки охирги сармоя даромад даржасига туғридан туғри алоқадордир. Буни қуйдаги математик формулади кўришимиз мумкин.

U=g (Ew, σw )

Уильям Шарп ўзининг тадқиқотида ушбу функцияни инвесторнинг афзаллик функцияси (investor’s preference function) деб номлайди.

Джон Линтер 1965 йилдаги илмий изланишида эътиборини активларни баҳолашнинг асосий икта муаммони ҳал қилишга қаратган. Биринчиси, рискга мойил бўлмаган инвесторлар томонидан қимматли қоғозлардан ташкил этилган портфелни энг оптималини танлаш. Унга кўра қимматли қоғозларни даромади билан, рисксиз қимматли қоғозларни даромадини инобатга олиб инвестицияни муқобил вариантини амалга оширган. Унинг фикрига кўра, инвесторлар хохлаган вақтда портфелдаги қимматли қоғозларини қисқа муддатда сотаоладилар. Иккинчиси, агар инвесторлар қисқа муддатда қимматли қоғозларни сота олса,портфел рискини ҳисоблашда математик тенгламаларни ечиш йўли билан аниқлаш мумкин лекин ковариатция нолга тенг бўлса, энг яхши вариант қимматли қоғозларни қисқа муддатда сотишга рухсат берилмайди дейди. Агар ковариатция нолга тенг бўлса ва қимматли қоғозларни қисқа муддатда сотилмаса, бир марталик инвестицион қарорлар талаб қилинади, аммо бу етарли эмас дейди.

Джон Линтер Тобин назариясини кенгайтириб, портфелдаги рискларни порфел шаклида бирлаштирган. Бундан ташқари, риск ва активларни мувозанатига эришишни турли хил хусусиятларини ривожлантирган. Хусусан, у “риск учун мукофотлар” салбий (ижобий) бўлган тақдирда ҳам, қимматли қоғозларни оптимал портфелда қисқа муддатда ушлаб туриш шартларини белгилаб берди. Шунингдек, қимматли қоғозлардан кутилаётган даромадларини турлиги комбинацияларини ва уларнинг стардарт четланишини, дисперсия, ковариатцияларини математик ифодасини бошқа оммиллар ўзгармаган ҳолда (ceteris paribus) кўрсатди. Буни бефарқлик фукциясида тасвирлаб берди. Унга асосан кутилаётган даромадга риск кўрсаткичлари боғлиқ яъни қимматли қоғозларнинг риск гуруҳларида қандай муаммолар билан боғлиқлигини кўрсатди.

Молиявий активларни баҳолаш модели “агар активлар бозори шаффоф бўлса, бозор портфелини М да минимум дисперсия чагарасида бўлади” дейди. Математик мунособатда бу шуни англатадики, бозордаги порфелни ушлаб туриш учун порфелни минимум дисперсиясини ушлаб туриш керак. Хусусан, бозор потфелида N та рискли актив бўлса, буни қуйдагича математик формулада кўришимиз мумкин.

E(Ri) = E(RZM) + [(E)RM - E(RZM)]BiM, i = 1,.........., N

 

Ушбу тенгламада, E(Ri)i даги активлардан кутилаётган даромад, BiM эса i активларни бозор бетаси, бу активларинг қайтими билан бозор индексини қайтимининг коварацияни бозор индексини қайтими дисперсиясига нисбатини кўрсатади.Буни қуйдаги формулада кўришимиз мумкин.

Бозор бетаси = BiM = (COV(Ri, RM))/(σ2(RM))

Юқоридаги формуланинг ўнг томонидаги шартли минимум дисперсия E(RZM)  активлардан кутилаётган даромадни бозор бетаси нолга тенг, бу дегани, акциялар қайтими билан бозор индексини қайтимини ўртасида коррелияция мавжуд эмас. Тенгламадаги шартли минимум дисперсия кейинги кўрсаткичдан кейин  [(E)RM - E(RZM)]BiM  риск учун мукофот i, BiM активларни хар бир бозор бетаси бир мартадан мукофоти. Агар бу формулада рисксиз қарз олиш ва қарз бериш бўлса, Rƒ  рисксиз фоиз ставкасидаги активлар E(RZM)  га тенг бўлади. Натижада Шарп-Линтер молиявий активлар баҳолаш моделини тенгламасини шакилланатирди. Бу тенгламани қуйдаги формулада кўришимиз мумкин.

Шарп-Линтер модел E(Ri) = Rƒ + [(E(RM) - Rƒ)]βi,M, i = 1,.........., N

E(Ri) активлардан кутилаётган даромад, Rƒ рисксиз фоизли даромад (одатда, давлат қимматли қоғозлари буйича туланадиган фоизли даромад), βi,M активларнинг бозордаги даромадлигини ўзгаришига таъсирчанчилиги коэффитценти, бозор даромади билан активларни даромадини коварицияси ва бозор даромадини дисперцияси алоқасини изоҳлайди. (E(RM) - Rƒ) бу эса бозордаги рискли активларга пул қўйиб риск эвазга мукофот олиш

Ж. В. Дуглас[6] 1959 йилда эса хам ўзининг илмий изланишларида акциялардан кутилаётган даромад ва уларнинг бозор риски ўртасидаги боғлани туғридан туғри эканлигини кўрсатди. Лекин, уларни эмпирик натижалари бир неча йил ўтгандан кейин инқирозга учради. Буни сабаби, активларни баҳолаш моделида бир нечта статистик камчилик мавжуд эди. Блюм М.Е 1970 йилда эмпирик тадқиқотни амалга ошириб, унга кўра 251 та қимматли қоғозни танлаб 204 ой давомида кузатди. Натижада, кутилаётган портфел даромадини баҳолашда Шарп-Линтер моделини статисти таҳлилда камчиликларни кўрсатди [7]. Майкл К. Йенсен ва Майрон Скоулзлар[8] 1972 йилда бозор бетасини аниқлашда моделни статистик ўлчов хатоликларини ўргандилар ва натижада кутилаётган даромад бозор беттаси билан боғлиқ эмаслигини кўрсатди. Улар узларининг назариясига кўра портфел даромад бозор бетаси билан боғлиқлигини аниқладидар. Статистик тадқиқотларидан келиб чиқиб, биринчи регрессионда аниқланган бета хақиқий бетани ўрнига ишлатилиб иккинчи регрессияни таҳлил қилса, бу нотўгри регрессия бўлишини такидладилар. Ундан кейин, Фишер Блак, Майкл К. Йенсен ва Майрон Скоулзлар[9] 1972 йилда тадқиқотни эпирик таҳлил қилиб, Нью- Йорк фонд биржасидаги 1926 йилдан 1966 йилган бўлган даврда 1952 та қимматли қоғозларни бир ой давомида бозор баҳосини ўзгаришини кузатдилар, 10 та портфел қилиб таҳлилни амалга оширдилар. Натижа шуни кўрсатдики, портфелни ўртача ортиқча даромади орқали нотуғри аниқланган бета ва статистик хатоликларни хал қилиш мумкин. Бундан ташқари, бета ва ўртача даромад чизиғи ўртасида боғланиш борлигини аниқлади, унга кўра бозор бета қанча юқори бўлса, акцияни бозордаги даромади ҳам юқори бўлади, бозор бета коэффиценти қанча паст бўлса, акцияни бозордаги даромади паст бўлишини кўрсатди. Фама и Макбет[10]1973 йилда Блак назариясини кенгайтирдилар. Улар Нью- Йорк фонд биржасидаги 1935 йилдан 1968 йилгача бўлган даврда муоммиладаги қимматли қоғозлардан фойдаланиб, 20 та портфел ташкил қилди ва молиявий активларни баҳолаш моделини текшириб кўрдилар. Қимматли қоғозларни бир ой давомида баҳосини ўзгаришини динамик қаторлари регрессиясидан фойдаланиб бета коэффицентини топганлар. Бета коэффициенти статистик муҳим бўлиб, у ҳар қандай қичик даврлар учун узининг қийматини сақлашини кўрсатади.1970 йиллардаги олимлар бетани баҳолашни кросс-секшн таҳлил билан амалга оширган.

Басу[11]1977 йилдаги тадқиқотида бозор самарадорлиги гипотезасини эпирик таҳлил билан исботлади. Унга кўра қимматли қоғозларни инвестиция самарадолигига коэффицент P/E (Price-Earnings Ratio) таъсир қилишини ўзининг таҳлилида кўрсатиб берди. P/E-бу молиявий кўрсаткич бўлиб, акцияни баҳосини акциядан келадиган даромадга нисбати ҳисобланади. Басу Нью-Йорк фонд бозоридаги 1400 та саноат корхоналарининг 1956 йил сентябрдан 1971 йил августгача бўлган маълумотларини таҳлил қилиб, натижада P/E коэффиценти юқорироқ бўлган корхоналарга қараганда P/E коэффиценти пастроқ бўлган корхоналар акциясидан кутилаётган даромад юқорироқ бўлишини ва бозорда кичик бозор капитализацияга эга бўлган корхоналарни акцияларидан ҳам кутилаётган даромад юқори бўлишини ўзинг тадқиқотида исботлаб берди.

Литценбергер ва Рамасвамилар [12] 1979 йилдаги татқиқодларида Нью-Йорк фонд бозорини 1936 йилдан 1977 йилгача бўлган маълумотларни тўплаб таҳлилни қилди. Натижада оддий акцияни дивидентидаги даромади билан шу акциядан бозорда кутилаётган даромад ўртасида муҳим ижобий боғлиқлик борлигини исботлаб берди.

Banz, R.W[13]1981 йилдаги эмпирик тадқиқотида Нью-Йорк фонд биржасидаги оддий акцияларни умумий бозор баҳоси, яъни бозор капитализацияси ва ўша акцияларни риски ўзгаришидан олинган даромад ўртасида боғлиқлик борлигини кўрсатиб берди. У ўзининг тадқиқотида кичик компанияларни акциялари рискни ўзгаришидан олинган даромад катта компаниялар акциясирискни ўзгаришидан олинган даромадидан нисбатан юқори эканлигни кўрсатиб берди. Бундан келиб чиқиб, компанияни катта кичиклиги кутилаётган даромадга таъсир қилишини исботлаб, Шарпни активларни баҳолаш модели назарияси бу кўрсаткични инобатга олмайди деб таъкидлади. Ўрта компания ва йирик компанияларни ўртасидаги акциясиолинган даромадига деярли бир хил бўлган пайтда кичик компаниялар акциясиолинган даромад уларнинг бозор капитализацияси таъсир қилиш кўрсатиб берди.

Cтантман Д[14]1980 йил ва Розенберг. Б, Рейд. К ва Ланштейн. Рлар[15]1985 йиллар Нью-Йорк фонд биржасидаги акцияларини таҳлил қилиб, коэффицент (B/M) яъни акцияларни бозор қиймати унинг баланс қийматини нисбати коэффиценти билан уларининг ўртача ўзаро даромади ўртасида ижобий боғланиш борлигини кўрсатди. Тадқиқотчилар ўзларининг ишланишида коэффицент (B/M) юқори бўлган компанияларни бозордаги қимматли қоғозларидан кутилаётган даромад юқори бўлишини кўрсатди.

Бхандра Л. Ч [16]1988 йилдатадқиқотида Нью-Йорк фонд биржасида компанияларни оддий акциялардан кутилаётган даромад билан қарздорлик коэффиценти ўртасида ижобий боғлиқлик борлигини кўрсатиб берди.

Чанг ва бошқа олимлар[17] 1991 йилда тадқиқотида Япония фонд бозоридаги компаниялар акциясини таҳлил қилдилар. Унга кўра, қимматли қоғозлардан кутилаётган даромадга тўрт нафар омилни, яъни хажм ва коэффицентлар P/E, коэффицент акционерлик жамиятини баланс қимматини шу жамиятни акцияларини капитализацисига нисбати B/M ( book to market) ва пул оқимларини рентабиллиги таъсирини ўрганди. Натижада, коэффицентлар B/Mва пул оқимларини рентабилиги кутилаётган даромадга муҳим ижобий таъсир қилишини аниқладилар. Бундан ташқари, Япония фонд бозоридаги компаниялар акцияларини ўртача кутилаётган даромадига шу компанияларни коэффицент BE/ME ( book equity/market equity) яъни акциянинг баланс қийматини, акциянинг бозор капитализациясига нисбатини коэффиценти кучли таъсир қилишини исботлаб берди. Фама ва Френч 1992 [18]йилда юқоридаги олимларнитадқиқотини ўрганиб, улар ўзларининг динамик қаторларда таҳлилини ўтказидилар. Унга кўра акциядан ўртача кутилаётган даромад муҳим таъсир қиладиган кўрсаткичлар: қимматли қоғозларни хажми, коэффицент (P/E), қарздорлик коэффиценти, коэффицент (B/M)лар акциядан кутилаётган даромадига мутлоқ боғлиқ эканлигини исботлаб бердилар. Натажида, шундай хулосага келдиларки, бозордаги акцияни ўртача даромади фақат бозор рискига боғлиқ эмасдир. Фама ва Френчлар[19] тадқиқотини 1993 йилдан 1996[20] йилгача давом эттириб, уч омилли активларни баҳолаш моделини назариясини яратдилар. Улар қуйдаги омилларни амалиётда синаб кўриб активларни баҳолаш модели назарияси борасида тортушувларга барҳам бердилар. Джон Р. Грэм ва Кэмпбелл Р. Харвилар [21] 2001 йилда сўровнома таҳлилини амалга оширдилар ва унга кўра АҚШдаги 392 та компаниянинг молиявий менежерлари 73.5% активларини баҳолашда моделидан фойдаланамиз деб жавоб берганлар. Дирк Брунен, Эйбе де Йонг и Кис Кодеджклар[22] 2004 йилда худди шундай таҳлилни амалга оширдилар. Европанинг 313 компанияларидан 45% молиявий менежерлари капитал баҳосини топишда активларни баҳолаш моделидан фойдаланишини аниқлаганлар.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, бугунги кунда амалиётда кенг молиявий менежерлар томонидан анаънавий молиявий активларни баҳолаш моделидан кенг фойдаланилмоқда. Бу модел фонд бозоридаги активларни реал боҳосини аниқлашга хизмат қилади. Бундан ташқари, инвестиция портфелини самарали бошқаришга, компанияни капитал бюджетини тузишга, пул оқимларини прогноз қилишга дунё амалийтида ишлатилиб келмоқда. Бизнинг мамлакатимда ҳам молиявий менежерлар томонидан фонд бозори активларини баҳолашнинг Ўзбекистонга мос келадиган усулидан фойдаланса мақсадга мувофиқ бўлади.

ТДИУ таянч докторанти,

Худойқулов Хуршид Хуррамович

 

Аннотация

Ушбу мақолада фонд бозори активларни баҳолаш Шарп моделини бўйича олимланинг фикрларини таҳлил қилдик. Таҳлилимиз шуни кўрсатдики, бугунги кунда олимларимиз томонидан Шарп моделинига қўшимча омиллар қўшиб фонд бозорини активларини баҳолашда энг яхши моделини кўрсатилган

Abstract

In this paper is analysed Capital asset pricing models (CAPM) with scientist’s overviews. The analysis of the Capital Asset Pricing Model indicates that the majority of researches are used modifying version Sharpe model in order to find the best asset-pricing model in the security market.

Аннотация

Вданной статье анализируются модели ценообразования капитальных активов (CAPM) с обзорами ученых. Анализ модели ценообразования на основные фонды показывает, что большинство исследований используют модифицирующую версию модели Шарпа, чтобы найти лучшую модель ценообразования на рынке ценных бумаг

Калит сўзлар: фонд бозориактиви, молиявийактивларни баҳолаш, инвестиция имкониятлари, Шарп модели,

 

Фойдалагилган адабиётлар руйхати

1) 2014 йил юқори ўсиш суръатлари билан ривожланиш, барча мавжуд имкониятларни сафарбар этиш, ўзини оқлаган ислоҳотлар стратегиясини изчил давом эттириш йили бўлади: Мамлакатимизни 2013 йилда ижтимоий-иқтисодий ривожлвнтириш якунлари ва 2014 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси/ И.А.Каримов.-Тошкент: Ўзбекистон, 2014 йил 17 ноябрь 12-бет

2)M.Spence, R.Dobbs. The era of cheap capital draws to a close. Mckinsey Global Institute. February 2011.

3)http://www.mckinsey.com/insights/global_capital_markets/emerging_equity_gap.

4) Harry Markowitz (1952). “Portfolio Selection” The Journal of Finance, Vol. 7, No. 1. pp. 77-91.

5) Sharpe, W. F. (1964). Capital asset prices: A theory of market equilibrium under conditions of risk. Journal ofFinance, 19(3), 425–442.

6) Douglas, G.W. (1969), “Risk in the Equity Markets: An Empirical Appraisal of Market Efficiency”, Yale EconomicEssays, 9, pp 3-45

7) Blume, M.E., (1970). Portfolio theory: A step toward its practical application. Journal of Business, 43, 152 173

8) Miller, M.H., and Scholes, M., (1972). Rates of return in relation to risk: A re-examination of some recent findings. In Michael C. Jensen (Ed.), Studies in the theory of capital market (pp. 47-78). New York: Praeger

9) Black, F., Jensen, M., and Scholes, M. (1972) The Capital Asset Pricing Model: Some empirical tests. Studies in the Theory of Capital Markets. Ed. New York: Praeger Publishers

10) Fama, E.F. and MacBeth, J.D. (1973) ‘Risk, return and equilibrium: empirical tests’, The Journal ofPolitical Economy, Vol. 81, No. 3, pp.607–636.

11) Basu, S., 1977, ‘Investment Performance of Common Stocks in Relation to their Price–Earnings Ratios: A Test of the Efficient Market Hypothesis’, Journal of Finance, 32, 663–682.

12) Litxenberger, R.H. and K. Ramaswamy, 1980, Dividends, short selling restrictions, tax-inducedinvestor clienteles and market equilibrium, Journal of Finance 35, 469-4

13) Banz, R. W., 1981, ‘The Relationship between Return and Market Value of Common Stock’, Journal of Financial Economics, 9, 3–18.

14) Stattman, D. (1980) Book Values and Stock Returns, The Chicago MBA: A Journal of Selectedpapers, Vol. 4, pp.25–45.

15) Rosenberg, B., Reid, K. and Lanstein, R. (1985) ‘Persuasive evidence of market inefficiency’,Journal of Portfolio Management, Vol. 11, No. 3, pp.9–17

16) Bhandari, L.C. (1988) ‘Debt/equity ratio and expected common stock returns: empirical evidence’,The Journal of Finance, Vol. 43, No. 2, pp.507–528.

17) Chan, L.K.C., Hamao, Y. andLakonishok, J. (1991) ‘Fundamentals and stock returns in Japan’,Journal of Finance, Vol. 46, No. 5, pp.1739–1789

18) Fama, E., & French, K. (1992). “The cross-section of expected stock returns. Journal of Finance”, Vol. 47, No. 2, 427-465

19) Fama, E., & French, K. (1993). “Common risk factors in the returns on stocks and bonds. Journal of Financial Economics”, Vol.33, No.1, 3-56

20) Fama, E., & French, K. (1996). “Multifactor explanations of asset pricing anomalies. Journal of Finance”, Vol.51, No.1, 55-84

21) Graham, J.R. and Harvey, C.R (2001) “The theory and practice of corporate finance: evidence from the field”, Journal of Financial Economics 60, 187-243

22) Dirk Brounen, Abe de Jong and KeesKoedijk (2004) “Corporate Finance In Europe Confronting Theory With Practice”, ERIM REPORT SERIES RESEARCH IN MANAGEMENT, 1-4 

 

Normal 0 false false false RU X-NONE X-NONE

Фонд бозоридаги активларни баҳолаш бўйича назарий қарашлар ва тортишувлар

Fond bozoridagi aktivlarni baholash buyicha nazariy qarashlar va torishuvlar

Ўзбекиcтонда инвестициянинг долзарблигини Мамлакатимиз Президенти И.А.Каримов қуйидагилар билан изоҳлайди "....яъни сармоясиз тараққиёт йўқ, ишлаб чиқаришни ва умуман, мамлакатимизни модернизация қилиш, техник ва технологик янгилашни инвестицияларсиз тасаввур этиб бўлмайди" деб таъкидлаганлар[1]. Тез суръатларда ривожланаётган мамлакатларда инвестиция оқими кенгаяётган бўлишига қарамасдан, шаффофлик, ликвидлилик, коррупция, бошқарув, солиқлар ва нисбатан юқори транзакция харажатлари каби омиллар активларни баҳолашнинг “энг яхши” усулларини шакллантиришни қийинлаштирмоқда. Жаҳон иқтисодиётида ҳамон давом этаётган паст даражада ўсиш, дунё инвесторларини ривожланган давлатларга нисбатан икки ва ундан кўпроқ марта ўсаётган ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиётига инвестицияларни амалга оширишга ундамоқда. Дунё корпорациялари 2009 йил охирига келиб $3.8 триллион пул маблағларига эга бўлган ҳолда, ўртача 1,5 фоизли арзон капитал олиш имкониятларига эга бўлдилар[2]. Бу эса, ривожланаётган мамлакатларнинг молия бозорларда капитал учун рақобатнинг кучайиши кузатилмоқда. 2010 йил охирига келиб дунё миқиёсидаги барча молиявий активлар $198 триллион пул маблағни ташкил этган бўлса, шунинг 21 фоизи тез суръатларда ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиётига тўғри келади. 2020 йилга келиб дунё миқиёсидаги барча молиявий активлар $371 триллион пул маблағни ташкил этади, шунинг 30 фоизи тез суръатларда ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиётига тўғри келади.Бу эса, ривожланаётган мамлакатларнинг молия бозорларда капитал учун рақобатнинг кучайиши кузатилмоқда. 2010 йил охирига келиб дунё миқиёсидаги барча молиявий активлар $198 триллион пул маблағни ташкил этган бўлса, шунинг 21 фоизи тез суръатларда ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиётига тўғри келади. 2020 йилга келиб дунё миқиёсидаги барча молиявий активлар $371 триллион пул маблағни ташкил этади, шунинг 30 фоизи тез суръатларда ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиётига тўғри келади[3]. Молиявий актиивларни баҳолаш назарияси 1950 йилга қадар маълум рисклар менеджерлар томонидан сифатли баҳоланиб, умумлашган классификациясидан фойдаланилган, буларни; консерватив, арзон, ўсаётган, даромадли ва спекулятивли деб номлаганлар. Портфел замонавий назария фонд бозорини активларини яъни қимматли қоғозларни чуқур таҳлил этишга асосланган ва миқдор жихатдан юритила бошлаган, бунда қимматли қоғозлар портфел таркибини аниклашда портфел риски ва даромадлиликни нисбатларини боғликлиги ва портфелни мақсади сонли миқдорини беради. Гарри Марковиц1952 йилда “Молия журнали” да чоп этилган “Портфелни танлаш” (Portfolio Selection) мақоласида қимматли қоғозларни портфелидаги риск ва кутилаётган даромад ўртасидаги боғликни ўрганиб, портфелни шакллантириш тамойилларини изохлаб берди. Марковиц назариясида акцияларнинг кутилаётган даромадини ва алоҳида акцияларга бўлган риск, шунингдек уларнинг ўзаро алоқасини кўриб чиққан ҳолда портфелни яратишни ўз ичига олган[4].

Уильям Шарп, Марковиц усулига ўзгартириш киритиб ягона индекс усулидан фойдаланиб, акцияни даромади ва умумий бозор индексини солиштириш орқали корреляцион таҳлил қилди.Шарп эса, ўз таҳлилида портфелни самарасини топиш усулини осонлаштирди. Уильям Шарп 1964 йилдаги ўзининг мақоласида шундай дейди: ”Охирги ўн йилларда бир нечта иқтисодчилар рискни инобатга олган ҳолда, активларни танлашни норматив моделларидан фойдаланиб, уларни ривожлантирганлар[5]. Унинг назариясига Фон Нейман ва Моргенштернлар эргашиб, кутилаётган даромадни максимал даражасига етказиб, портфел танлаш муаммосини ечимини топдилар. Тобин шуни таъкидладики, Марковиц моделини инвестиция жараёни амалга ошириш жараёнидатадбиқ этишда икта ҳолатда бузилиши мумкин. Биринчиси, рискли активларнинг комбинация билан тузилган активларни энг даромадлигини танлаш муаммоси.Иккинчидан, рисксиз активлар ва уларнинг камбинацияси билан алақадор бўлган алоҳида портфел танлаш муаммоси”.Уильям Шарп, Марковиц назариясига икта янгилик қўшган, инвесторларни истиқболлари ва уларнинг активларини бир хил тақсимотини t-1 дан t даврда танлайди ва хамма инвесторлар рисксиз ставкада қарз олиши, ёки қарз беришини кўрсатиб берди. Биринчиси,акцияларни олди-сотди шартномаси тўлиқлигича тугаганлиги, яъни t-1 дан t га акцияларни аниқ бозор баҳосини келишилганлиги, иккинчиси эса, рисксиз ставкада активларни қарзга олиш, ёки қарзга бериш хамма инвесторлар учун бир хил бўлиши ва бу қарзга олиш, қарзга бериш миқдорига боғлиқ эмаслигини кўрсатган. Риск холатида якка инвесторни хулқ атвори билан боғлиқ бўлган моделни яратган ва хар қандай инвестиция натижасини эҳтимоллик муддати билан боғлайди. Асосан, инвестицияни баҳоланишида у икки нафар параметрига эътиборини қаратди, булар - кутилаётган даромад ва стандарт четланишдир. Шу параметрларни қуйдаги фукционал формула билан ифодалади.

U=f(Еw,σw )

Бу ерда Еw  кутилаётган келажакдаги даромад ва ,σw  кутилаётган стадарт четланишЕw  нинг ҳақиқий даромадининг келажакдаги тафовути. Унинг фикрича, инвесторлар камроқ кутилаётган даромадга қараганда юқорироқ кутилаётган даромадни афзал кўришадилар бошқа хамма нарсалар тенг бўлганида (dU/dЕw >0). Бундан ташқари, улар рискни олдини олиш учун Еw  ни даражаси бирдан каттароқ σw  ни қиймати бирдан пастроқ таклиф қилинади инвестицияни танлаётганда (dU/σw >0). Бу назария бефарқлик эгри чиғида Еw  ва σw  боғлиқлигини ўсиб борувчи кўринишида тадбиқ этилди. Таҳлилни соддадалаштириб, олим фиркрига кўра, инвестор ўзининг жами сармоясини бошланғич даврини W1  да амалга оширишга қарор қилса, Wt  эса унинг сармоясини якуний даври ҳисобланади. R эса унинг инвестициясини даромад даражаси ҳисобланади. Буни қуйдаги формулада кўришимиз мумкин.

 

R=Wt-W1W1

Агар фомулани тенглама шаклига ўтказсак, у қуйдаги кўринишга эга бўлади

Wt=RW1+W1

Бу алоқародлик R давридаги инвесторнинг даромадини ифодалайди, чунки охирги сармоя даромад даржасига туғридан туғри алоқадордир. Буни қуйдаги математик формулади кўришимиз мумкин.

U=g (ER, σR )

Уильям Шарп ўзининг тадқиқотида ушбу функцияни инвесторнинг афзаллик функцияси (investor’s preference function) деб номлайди.

Джон Линтер 1965 йилдаги илмий изланишида эътиборини активларни баҳолашнинг асосий икта муаммони ҳал қилишга қаратган. Биринчиси, рискга мойил бўлмаган инвесторлар томонидан қимматли қоғозлардан ташкил этилган портфелни энг оптималини танлаш. Унга кўра қимматли қоғозларни даромади билан, рисксиз қимматли қоғозларни даромадини инобатга олиб инвестицияни муқобил вариантини амалга оширган. Унинг фикрига кўра, инвесторлар хохлаган вақтда портфелдаги қимматли қоғозларини қисқа муддатда сотаоладилар. Иккинчиси, агар инвесторлар қисқа муддатда қимматли қоғозларни сота олса,портфел рискини ҳисоблашда математик тенгламаларни ечиш йўли билан аниқлаш мумкин лекин ковариатция нолга тенг бўлса, энг яхши вариант қимматли қоғозларни қисқа муддатда сотишга рухсат берилмайди дейди. Агар ковариатция нолга тенг бўлса ва қимматли қоғозларни қисқа муддатда сотилмаса, бир марталик инвестицион қарорлар талаб қилинади, аммо бу етарли эмас дейди.

Джон Линтер Тобин назариясини кенгайтириб, портфелдаги рискларни порфел шаклида бирлаштирган. Бундан ташқари, риск ва активларни мувозанатига эришишни турли хил хусусиятларини ривожлантирган. Хусусан, у “риск учун мукофотлар” салбий (ижобий) бўлган тақдирда ҳам, қимматли қоғозларни оптимал портфелда қисқа муддатда ушлаб туриш шартларини белгилаб берди. Шунингдек, қимматли қоғозлардан кутилаётган даромадларини турлиги комбинацияларини ва уларнинг стардарт четланишини, дисперсия, ковариатцияларини математик ифодасини бошқа оммиллар ўзгармаган ҳолда (ceteris paribus) кўрсатди. Буни бефарқлик фукциясида тасвирлаб берди. Унга асосан кутилаётган даромадга риск кўрсаткичлари боғлиқ яъни қимматли қоғозларнинг риск гуруҳларида қандай муаммолар билан боғлиқлигини кўрсатди.

    Молиявий активларни баҳолаш модели “агар активлар бозори шаффоф бўлса, бозор портфелини М да минимум дисперсия чагарасида бўлади” дейди. Математик мунособатда бу шуни англатадики, бозордаги порфелни ушлаб туриш учун порфелни минимум дисперсиясини ушлаб туриш керак. Хусусан, бозор потфелида N та рискли актив бўлса, буни қуйдагича математик формулада кўришимиз мумкин.

ERi=ERZM+ERM-ERZMBiM , i=1,………,N.

    Ушбу тенгламада, ERi i даги активлардан кутилаётган даромад, BiM  эса i активларни бозор бетаси, бу активларинг қайтими билан бозор индексини қайтимининг коварацияни бозор индексини қайтими дисперсиясига нисбатини кўрсатади.Буни қуйдаги формулада кўришимиз мумкин.

Бозор бетаси=BiM =COV(Ri,RM)σ2(RM)

    Юқоридагиформуланингўнгтомонидагишартли минимум дисперсия ERZM  активлардан кутилаётган даромадни бозор бетаси нолга тенг, бу дегани, акциялар қайтими билан бозор индексини қайтимини ўртасида коррелияция мавжуд эмас. Тенгламадаги шартли минимум дисперсия кейинги кўрсаткичдан кейин ERM-ERZMBiM  риск учун мукофот i, BiM  активларни хар бир бозор бетаси бир мартадан мукофоти. Агар бу формулада рисксиз қарз олиш ва қарз бериш бўлса, Rf  рисксиз фоиз ставкасидаги активлар ERZM  га тенг бўлади. Натижада Шарп-Линтер молиявий активлар баҳолаш моделини тенгламасини шакилланатирди. Бу тенгламани қуйдаги формулада кўришимиз мумкин.

    Шарп-Линтер модел ERi=Rf+(E(RM)-Rf)βi,M, i=1,….,N

ERi  активлардан кутилаётган даромад, Rf рисксиз фоизли даромад (одатда, давлат қимматли қоғозлари буйича туланадиган фоизли даромад),βi,M  активларнинг бозордаги даромадлигини ўзгаришига таъсирчанчилиги коэффитценти, бозор даромади билан активларни даромадини коварицияси ва бозор даромадини дисперцияси алоқасини изоҳлайди. (E(RM)-Rf) бу эса бозордаги рискли активларга пул қўйиб риск эвазга мукофот олиш

Ж. В. Дуглас[6] 1959 йилда эса хам ўзининг илмий изланишларида акциялардан кутилаётган даромад ва уларнинг бозор риски ўртасидаги боғлани туғридан туғри эканлигини кўрсатди. Лекин, уларни эмпирик натижалари бир неча йил ўтгандан кейин инқирозга учради. Буни сабаби, активларни баҳолаш моделида бир нечта статистик камчилик мавжуд эди. Блюм М.Е 1970 йилда эмпирик тадқиқотни амалга ошириб, унга кўра 251 та қимматли қоғозни танлаб 204 ой давомида кузатди. Натижада, кутилаётган портфел даромадини баҳолашда Шарп-Линтер моделини статисти таҳлилда камчиликларни кўрсатди [7]. Майкл К. Йенсен ва Майрон Скоулзлар[8] 1972 йилда бозор бетасини аниқлашда моделни статистик ўлчов хатоликларини ўргандилар ва натижада кутилаётган даромад бозор беттаси билан боғлиқ эмаслигини кўрсатди. Улар узларининг назариясига кўра портфел даромад бозор бетаси билан боғлиқлигини аниқладидар. Статистик тадқиқотларидан келиб чиқиб, биринчи регрессионда аниқланган бета хақиқий бетани ўрнига ишлатилиб иккинчи регрессияни таҳлил қилса, бу нотўгри регрессия бўлишини такидладилар. Ундан кейин, Фишер Блак, Майкл К. Йенсен ва Майрон Скоулзлар[9] 1972 йилда тадқиқотни эпирик таҳлил қилиб, Нью- Йорк фонд биржасидаги 1926 йилдан 1966 йилган бўлган даврда 1952 та қимматли қоғозларни бир ой давомида бозор баҳосини ўзгаришини кузатдилар, 10 та портфел қилиб таҳлилни амалга оширдилар. Натижа шуни кўрсатдики, портфелни ўртача ортиқча даромади орқали нотуғри аниқланган бета ва статистик хатоликларни хал қилиш мумкин. Бундан ташқари, бета ва ўртача даромад чизиғи ўртасида боғланиш борлигини аниқлади, унга кўра бозор бета қанча юқори бўлса, акцияни бозордаги даромади ҳам юқори бўлади, бозор бета коэффиценти қанча паст бўлса, акцияни бозордаги даромади паст бўлишини кўрсатди. Фама и Макбет[10]1973 йилда Блак назариясини кенгайтирдилар. Улар Нью- Йорк фонд биржасидаги 1935 йилдан 1968 йилгача бўлган даврда муоммиладаги қимматли қоғозлардан фойдаланиб, 20 та портфел ташкил қилди ва молиявий активларни баҳолаш моделини текшириб кўрдилар. Қимматли қоғозларни бир ой давомида баҳосини ўзгаришини динамик қаторлари регрессиясидан фойдаланиб бета коэффицентини топганлар. Бета коэффициенти статистик муҳим бўлиб, у ҳар қандай қичик даврлар учун узининг қийматини сақлашини кўрсатади.1970 йиллардаги олимлар бетани баҳолашни кросс-секшн таҳлил билан амалга оширган.

    Басу[11]1977 йилдаги тадқиқотида бозор самарадорлиги гипотезасини эпирик таҳлил билан исботлади. Унга кўра қимматли қоғозларни инвестиция самарадолигига коэффицент P/E (Price-Earnings Ratio) таъсир қилишини ўзининг таҳлилида кўрсатиб берди. P/E-бу молиявий кўрсаткич бўлиб, акцияни баҳосини акциядан келадиган даромадга нисбати ҳисобланади. Басу Нью-Йорк фонд бозоридаги 1400 та саноат корхоналарининг 1956 йил сентябрдан 1971 йил августгача бўлган маълумотларини таҳлил қилиб, натижада P/E коэффиценти юқорироқ бўлган корхоналарга қараганда P/E коэффиценти пастроқ бўлган корхоналар акциясидан кутилаётган даромад юқорироқ бўлишини ва бозорда кичик бозор капитализацияга эга бўлган корхоналарни акцияларидан ҳам кутилаётган даромад юқори бўлишини ўзинг тадқиқотида исботлаб берди.

Литценбергер ва Рамасвамилар [12] 1979 йилдаги татқиқодларида Нью-Йорк фонд бозорини 1936 йилдан 1977 йилгача бўлган маълумотларни тўплаб таҳлилни қилди. Натижада оддий акцияни дивидентидаги даромади билан шу акциядан бозорда кутилаётган даромад ўртасида муҳим ижобий боғлиқлик борлигини исботлаб берди.

Banz, R.W[13]1981 йилдаги эмпирик тадқиқотида Нью-Йорк фонд биржасидаги оддий акцияларни умумий бозор баҳоси, яъни бозор капитализацияси ва ўша акцияларни риски ўзгаришидан олинган даромад ўртасида боғлиқлик борлигини кўрсатиб берди. У ўзининг тадқиқотида кичик компанияларни акциялари рискни ўзгаришидан олинган даромад катта компаниялар акциясирискни ўзгаришидан олинган даромадидан нисбатан юқори эканлигни кўрсатиб берди. Бундан келиб чиқиб, компанияни катта кичиклиги кутилаётган даромадга таъсир қилишини исботлаб, Шарпни активларни баҳолаш модели назарияси бу кўрсаткични инобатга олмайди деб таъкидлади. Ўрта компания ва йирик компанияларни ўртасидаги акциясиолинган даромадига деярли бир хил бўлган пайтда кичик компаниялар акциясиолинган даромад уларнинг бозор капитализацияси таъсир қилиш кўрсатиб берди.

Cтантман Д[14]1980 йил ва Розенберг. Б, Рейд. К ва Ланштейн. Рлар[15]1985 йиллар Нью-Йорк фонд биржасидаги акцияларини таҳлил қилиб, коэффицент (B/M) яъни акцияларни бозор қиймати унинг баланс қийматини нисбати коэффиценти билан уларининг ўртача ўзаро даромади ўртасида ижобий боғланиш борлигини кўрсатди. Тадқиқотчилар ўзларининг ишланишида коэффицент (B/M) юқори бўлган компанияларни бозордаги қимматли қоғозларидан кутилаётган даромад юқори бўлишини кўрсатди.

Бхандра Л. Ч [16]1988 йилдатадқиқотида Нью-Йорк фонд биржасида компанияларни оддий акциялардан кутилаётган даромад билан қарздорлик коэффиценти ўртасида ижобий боғлиқлик борлигини кўрсатиб берди.

Чанг ва бошқа олимлар[17] 1991 йилда тадқиқотида Япония фонд бозоридаги компаниялар акциясини таҳлил қилдилар. Унга кўра, қимматли қоғозлардан кутилаётган даромадга тўрт нафар омилни, яъни хажм ва коэффицентлар P/E, коэффицент акционерлик жамиятини баланс қимматини шу жамиятни акцияларини капитализацисига нисбати B/M ( book to market) ва пул оқимларини рентабиллиги таъсирини ўрганди. Натижада, коэффицентлар B/Mва пул оқимларини рентабилиги кутилаётган даромадга муҳим ижобий таъсир қилишини аниқладилар. Бундан ташқари, Япония фонд бозоридаги компаниялар акцияларини ўртача кутилаётган даромадига шу компанияларни коэффицент BE/ME ( book equity/market equity) яъни акциянинг баланс қийматини, акциянинг бозор капитализациясига нисбатини коэффиценти кучли таъсир қилишини исботлаб берди. Фама ва Френч 1992 [18]йилда юқоридаги олимларнитадқиқотини ўрганиб, улар ўзларининг динамик қаторларда таҳлилини ўтказидилар. Унга кўра акциядан ўртача кутилаётган даромад муҳим таъсир қиладиган кўрсаткичлар: қимматли қоғозларни хажми, коэффицент (P/E), қарздорлик коэффиценти, коэффицент (B/M)лар акциядан кутилаётган даромадига мутлоқ боғлиқ эканлигини исботлаб бердилар. Натажида, шундай хулосага келдиларки, бозордаги акцияни ўртача даромади фақат бозор рискига боғлиқ эмасдир. Фама ва Френчлар[19] тадқиқотини 1993 йилдан 1996[20] йилгача давом эттириб, уч омилли активларни баҳолаш моделини назариясини яратдилар. Улар қуйдаги омилларни амалиётда синаб кўриб активларни баҳолаш модели назарияси борасида тортушувларга барҳам бердилар. Джон Р. Грэм ва Кэмпбелл Р. Харвилар [21] 2001 йилда сўровнома таҳлилини амалга оширдилар ва унга кўра АҚШдаги 392 та компаниянинг молиявий менежерлари 73.5% активларини баҳолашда моделидан фойдаланамиз деб жавоб берганлар. Дирк Брунен, Эйбе де Йонг и Кис Кодеджклар[22] 2004 йилда худди шундай таҳлилни амалга оширдилар. Европанинг 313 компанияларидан 45% молиявий менежерлари капитал баҳосини топишда активларни баҳолаш моделидан фойдаланишини аниқлаганлар.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, бугунги кунда амалиётда кенг молиявий менежерлар томонидан анаънавий молиявий активларни баҳолаш моделидан кенг фойдаланилмоқда. Бу модел фонд бозоридаги активларни реал боҳосини аниқлашга хизмат қилади. Бундан ташқари, инвестиция портфелини самарали бошқаришга, компанияни капитал бюджетини тузишга, пул оқимларини прогноз қилишга дунё амалийтида ишлатилиб келмоқда. Бизнинг мамлакатимда ҳам молиявий менежерлар томонидан фонд бозори активларини баҳолашнинг Ўзбекистонга мос келадиган усулидан фойдаланса мақсадга мувофиқ бўлади.

ТДИУ таянч докторанти,

Худойқулов Хуршид Хуррамович

 

Аннотация

Ушбу мақолада фонд бозори активларни баҳолаш Шарп моделини бўйича олимланинг фикрларини таҳлил қилдик. Таҳлилимиз шуни кўрсатдики, бугунги кунда олимларимиз томонидан Шарп моделинига қўшимча омиллар қўшиб фонд бозорини активларини баҳолашда энг яхши моделини кўрсатилган

Abstract

In this paper is analysed Capital asset pricing models (CAPM) with scientist’s overviews. The analysis of the Capital Asset Pricing Model indicates that the majority of researches are used modifying version Sharpe model in order to find the best asset-pricing model in the security market.

Аннотация

Вданной статье анализируются модели ценообразования капитальных активов (CAPM) с обзорами ученых. Анализ модели ценообразования на основные фонды показывает, что большинство исследований используют модифицирующую версию модели Шарпа, чтобы найти лучшую модель ценообразования на рынке ценных бумаг

Калит сўзлар: фонд бозориактиви, молиявийактивларни баҳолаш, инвестиция имкониятлари, Шарп модели,

 

Фойдалагилган адабиётлар руйхати

1) 2014 йил юқори ўсиш суръатлари билан ривожланиш, барча мавжуд имкониятларни сафарбар этиш, ўзини оқлаган ислоҳотлар стратегиясини изчил давом эттириш йили бўлади: Мамлакатимизни 2013 йилда ижтимоий-иқтисодий ривожлвнтириш якунлари ва 2014 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси/ И.А.Каримов.-Тошкент: Ўзбекистон, 2014 йил 17 ноябрь 12-бет

2)M.Spence, R.Dobbs. The era of cheap capital draws to a close. Mckinsey Global Institute. February 2011.

3)http://www.mckinsey.com/insights/global_capital_markets/emerging_equity_gap.

4) Harry Markowitz (1952). “Portfolio Selection” The Journal of Finance, Vol. 7, No. 1. pp. 77-91.

5) Sharpe, W. F. (1964). Capital asset prices: A theory of market equilibrium under conditions of risk. Journal ofFinance, 19(3), 425–442.

6) Douglas, G.W. (1969), “Risk in the Equity Markets: An Empirical Appraisal of Market Efficiency”, Yale EconomicEssays, 9, pp 3-45

7) Blume, M.E., (1970). Portfolio theory: A step toward its practical application. Journal of Business, 43, 152 173

8) Miller, M.H., and Scholes, M., (1972). Rates of return in relation to risk: A re-examination of some recent findings. In Michael C. Jensen (Ed.), Studies in the theory of capital market (pp. 47-78). New York: Praeger

9) Black, F., Jensen, M., and Scholes, M. (1972) The Capital Asset Pricing Model: Some empirical tests. Studies in the Theory of Capital Markets. Ed. New York: Praeger Publishers

10) Fama, E.F. and MacBeth, J.D. (1973) ‘Risk, return and equilibrium: empirical tests’, The Journal ofPolitical Economy, Vol. 81, No. 3, pp.607–636.

11) Basu, S., 1977, ‘Investment Performance of Common Stocks in Relation to their Price–Earnings Ratios: A Test of the Efficient Market Hypothesis’, Journal of Finance, 32, 663–682.

12) Litxenberger, R.H. and K. Ramaswamy, 1980, Dividends, short selling restrictions, tax-inducedinvestor clienteles and market equilibrium, Journal of Finance 35, 469-4

13) Banz, R. W., 1981, ‘The Relationship between Return and Market Value of Common Stock’, Journal of Financial Economics, 9, 3–18.

14) Stattman, D. (1980) Book Values and Stock Returns, The Chicago MBA: A Journal of Selectedpapers, Vol. 4, pp.25–45.

15) Rosenberg, B., Reid, K. and Lanstein, R. (1985) ‘Persuasive evidence of market inefficiency’,Journal of Portfolio Management, Vol. 11, No. 3, pp.9–17

16) Bhandari, L.C. (1988) ‘Debt/equity ratio and expected common stock returns: empirical evidence’,The Journal of Finance, Vol. 43, No. 2, pp.507–528.

17) Chan, L.K.C., Hamao, Y. andLakonishok, J. (1991) ‘Fundamentals and stock returns in Japan’,Journal of Finance, Vol. 46, No. 5, pp.1739–1789

18) Fama, E., & French, K. (1992). “The cross-section of expected stock returns. Journal of Finance”, Vol. 47, No. 2, 427-465

19) Fama, E., & French, K. (1993). “Common risk factors in the returns on stocks and bonds. Journal of Financial Economics”, Vol.33, No.1, 3-56

20) Fama, E., & French, K. (1996). “Multifactor explanations of asset pricing anomalies. Journal of Finance”, Vol.51, No.1, 55-84

21) Graham, J.R. and Harvey, C.R (2001) “The theory and practice of corporate finance: evidence from the field”, Journal of Financial Economics 60, 187-243

22) Dirk Brounen, Abe de Jong and KeesKoedijk (2004) “Corporate Finance In Europe Confronting Theory With Practice”, ERIM REPORT SERIES RESEARCH IN MANAGEMENT, 1-4

 

 

© Copyright 2008 - 2018    biznes-daily.uz Все права защищены
Свидетельство о регистрации № 0976, выдано Узбекским агентством по печати и информации 04.06.2013 г
Все услуги лицензированы, товары сертифицированы.
При распространении материалов сайта в любой форме гиперссылка на biznes-daily.uz обязательна!
Сайт не несёт ответственности за содержание рекламных объявлений.

WEB - Центр информационных технологий "Privatinformsistem"